Εικόνα 1: Υπό το βάρος του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου και των αμέτρητων θυμάτων που μετρούσε η Ρωσία, το 1944, ο Σεργκέι Αϊζενστάιν γυρίζει την ταινία Ιβάν ο Τρομερός που θεωρείται διαχρονικά μια από τις πιο συγκλονιστικές δημιουργίες στην ιστορία του κινηματογράφου. Την άγρια χρονιά που γυρίστηκε και με τη χρηματοδότηση από το σοβιετικό κράτος ο Αϊζενστάιν προσπάθησε να δημιουργήσει ιστορικές αναλογίες ανάμεσα στον ήρωα και το Στάλιν, φιλοτεχνώντας τον Ιβάν ως το μοναδικό πατριώτη ανάμεσα στους παρηκμασμένους βογιάρους, με συχνές αναφορές στον εχθρό που βρίσκεται έξω από τα σύνορα και στον εχθρό που βρίσκεται μέσα στα σύνορα. Στην ρωσική λαϊκή παράδοση, ο πρώτος τσάρος του βασιλείου της Ρωσίας αγαπούσε πολύ το σκάκι και ο Αϊζενστάιν περιλαμβάνει σκακιστικές σκηνές με εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά μεγάλης δύναμης.

Εικόνα 2: Όμως η ιστορική πραγματικότητα είναι διαφορετική από τον εξωραϊσμό του Αϊζενστάιν. Ο Ιβάν καταλαμβανόταν από δολοφονική μανία και μετά από λίγο ζητούσε συγχώρεση απ’ τον Θεό, κλαίγοντας με λυγμούς. Εκτελούσε φίλους και εχθρούς χωρίς δισταγμό, αλλά έδειξε αστείρευτη αγάπη στην πρώτη γυναίκα του, την Αναστασία Ρομάνοβνα. Λέγεται ότι ήταν η μόνη που μπορούσε να τον ηρεμήσει κι ότι μετά τον θάνατό της, έχασε τον έλεγχο. Ο Ιβάν πίστευε ότι τη δηλητηρίασαν οι ευγενείς και από τότε τρελάθηκε και άρχισε η σχιζοφρενική διακυβέρνηση της χώρας. Ήταν ένας παράφρονας ηγεμόνας, που όμως είχε δείξει σημάδια τρομαχτικής στρατηγικής ευφυΐας. Ο Άγγλος διπλωμάτης, Τζέρομ Χόρσεϊ, ήταν αυτόπτης μάρτυρας της τελευταίας παρτίδας σκακιού του τσάρου και παρέδωσε το περιστατικό που με την επιφύλαξη της ιστορικής ομίχλης έχει ως εξής: Το βράδυ της τελευταίας ημέρας της ζωής του, ο Ιβάν ο Τρομερός κάθισε στο κρεβάτι του για να παίξει σκάκι με έναν από τους βογιάρους του. Πριν ξεκινήσει το παιχνίδι, τοποθέτησε ο ίδιος όλα τα κομμάτια, εκτός από τον βασιλιά, τον οποίο δεν μπορούσε τον βάλει μόνος του στη θέση του και ζήτησε τη βοήθεια των υπηρετών του. Λίγα λεπτά αργότερα ο Ιβάν λιποθύμησε και ξεψύχησε και εδώ η εικαστική απεικόνιση.
Πηγές 1 και 2