Συνεργασία του Έλιοτ Ρ.

* Το σάμπγουεϊ της Νέας Υόρκης όπως και το μετρό του Παρισιού έχουν το προνόμιο να σε γυρίζουν σε όλα τα αξιοθέατα της πόλης, πάμφθηνα και ταχύτατα. Χωρίς πολλούς τουρίστες με τα ακόντια των σέλφις να εμποδίζουν τη θέα και με κίνδυνο να σου βγάλουν κάποιο μάτι. Ανεβαίνοντας τα σκαλοπάτια του σταθμού προς την Washington Square – μια πλατεία αυτόκλητη μητρόπολη «σκακιού του δρόμου», θυμάμαι προ εικοσαετίας περίπου, την αγωνία της ανάβασης προς την έξοδο ανάμεσα σε πρεζόνια, πόρνες, σκοτεινούς τύπους που σε διπλάρωναν με διάφορες ακατάληπτες προτάσεις κάποιου πολλά υποσχόμενου αμοιβαίου συμφέροντος και γενικά την ατμόσφαιρα της παρακμής, της κατάπτωσης και της ιδιότυπης ναυτίας που σου προξενεί ο φόβος για το άγνωστο. Αυτά σε άλλες εποχές. Ο αντιδραστικός, συντηρητικός και πρόσφατα τραμπικός πρώην δήμαρχος Τζουλιάνι, κατάφερε σχετικά σύντομα να «καθαρίσει» τη Νέα Υόρκη (διάβαζε Μανχάταν) από τη βρομιά και τη σιχασιά (δική του οι όροι) τωνιπαρακμιακών στοιχείων και να παραδόσει την πόλη άμωμη και άσπιλη στους έννομους και αξιοπρεπείς πολίτες της. Ο τρόπος εφαρμογής των όχι και τόσο ορθόδοξων σχεδίων του όμως, είναι εκτός του πλαισίου της αναφοράς που αφορά το σκάκι και την παρουσία του στην πλατεία.

Με σιγοψιθύρισμα του ομώνυμου με την πλατεία ράγκ κομματιού των Βίλατζ Στόμπερς από τη μια και με εικόνες από τη Σκακιστική Σονάτα 8Χ8 με σκηνοθετική συνεργασία Χανς Ρίχτερ και Ζαν Κοκτώ βασισμένη σε ιδέες και υποδείξεις δύο βασικών πρωταγωνιστών της σκακιστικής δραστηριότητας της πλατείας του Μαρσέλ Ντισάν και αρκετά χρόνια αργότερα του Μαξ Έρνστ, στρέφω το βλέμμα προς την γιγαντιαία μαρμάρινη αψίδα που αναγέρθηκε 1892 σαν απόδοση φόρου τιμής στην επέτειο της εκατονταετηρίδας (1789 – 1889) από την ορκομωσία του πρώτου προέδρου των ΗΠΑ Τζορτζ Ουάσινγκτον.

* Η αψίδα – σύμβολο του αιώνια (αν κι όχι πάντοτε με συγκεκριμένες αιτίες επαναστατημένου) Greenwich Village είναι και το σημείο διακήρυξης του Ντανταϊστικού μανιφέστου για μια ανεξάρτητη δημοκρατία του Greenwich Village και άμεσης απόσχισής της από τους από πάνω,  εννοώντας τις περιοχές του ευκατάστατου κατεστημένου των καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων.

Η κατάληψη της αψίδας το βράδυ της 23ης Ιανουαρίου του 1917 δεν είχε τίποτε το δραματικό. Απλά ο ηλικιωμένος μπάτσος που λίγο πριν τη συνταξιοδότησή του είχε ως μοναδικό του καθήκον τη φρούρηση του χώρου, πήγε παραδίπλα να πιεί μια μπύρα «ξεχνώντας» έναντι ίσως κάποιου αντιτίμου, ανοικτή την «κερκόπορτα» που οδηγούσε στο κλιμακοστάσιο και την ανάβαση στον εξώστη. Η παρέα των Ντανταϊστών με αρχηγούς και καθοδηγητές την ποιήτρια Γερτρούδη Ντρικ και τον Μαρσέλ Ντισάν, ο οποίος άφησε για λίγο τον αιώνιο τσακωμό του με τους άλλους σκακιστές της κάτω πλατείας που τον πείραζαν για τα γνωστά σε όλους μας υποθέτω και για ορισμένους προκλητικά εικαστικά του έργα, τι έκανε;  Μετά την ανάγνωση του μανιφέστου τους άναψαν μια μεγάλη φωτιά για να μην κρυώνουν, φώτισαν τα αετώματα με κινέζικα φαναράκια, σκόρπισαν στα ουράνια πολύχρωμα μπαλόνια, κομφετί και σερπαντίνες και το έριξαν στο φαγοπότι. Κατά τα ξημερώματα, εξαντλημένοι από το ξενύχτι και το ποτό, κατέβηκαν από την αψίδα και γύρισαν στα σπίτια τους.

* Η Washington Square είναι μια σχετικά ήρεμη, ήσυχη και φυσικά ασφαλής περιοχή στις μέρες μας. Τα πρεζόνια, οι πόρνες κι οι σκοτεινοί τύποι της εισαγωγής έχουν μετακομίσει σε άλλους τοπογραφικούς παραλλήλους. Οπωσδήποτε δεν συχνάζουν πια εδώ οι παρέες των Ντανταϊστών, των Σουρρεαλιστών κι αργότερα των Μπίτνικς και άλλων αιωνίως αμφισβητούντων περιθωριακών να αναπτύσσουν με δημόσιους λόγους και απαγγελίες: τις διακηρύξεις περί Τέχνης, και τις κοινωνικού και πολιτικού περιεχομένου θεωρίες τους. Η πλατεία όμως εξακολουθεί να παραμένει μια τόσο ενδιαφέρουσα αυλή των θαυμάτων.

* Στην είσοδο απένταντι στην πανάκριβη, απλησίαστη και εκθαμβωτική 5η Λεωφόρο, θα σε υποδεχθεί καθισμένος στα σκαλοπάτια ο τυφλός σκακιστής με την τεράστια σκακιέρα να παίρνει πάντα τα μαύρα, να σε απειλεί με τη μαγκούρα του όταν αργείς να παίξεις, να τα βάζει με τους φύλακες που τολμούν να αμφισβητούν, καλαμπουρίζοντας, το ποσοστό τυφλότητάς του!

Με μουσική υπόκρουση συνοδεία ακουστικής κιθάρας μιας παρέας νεαρών που παίζουν τα τραγούδια του επαρχιωτόπουλου από τη Μινεζότα που είχε ως έδρα του το Village στα πρώτα βήματά του προς τα σουξέ και το Νόμπελ, γνωριζομαστε σιγά – σιγά με τους σημερινούς ήρωες της πλατείας. Με τις καρεκλίτσες, τα κασονάκια να στηρίζουν τις σκακιέρες και τα ρολόγια (ορισμένα υπερσύγχρονα, κι άλλα παμπάλαια) αναζητούν και βρίσκουν πελατεία είτε για στοιχήματα $2, $5, $10 κ.ο.κ. ανά παρτίδα τριών ή πέντε λεπτών, είτε παραδίδοντας μαθήματα χωρισμένα σε ενότητες ανοιγμάτων κ.λπ.

* Η πλατεία διέπεται από αυστηρούς ηθικούς κώδικες. Για παράδειγμα δεν επιτρέπεται να παίζεις άσχετο παίκτη, πολύ χαμηλού σκακιστικού επιπέδου, με σκοπό την κερδοσκοπία. Ο παίκτης που γίνεται αντιληπτός να παραβιάζει τον κανόνα δεν έχει θέση στην πλατεία! Ο εξοστρακισμός και κοινωνικός αποκλεισμός είναι ισόβιος. Παράλληλα, μην επιχειρήσεις όντας κάτοχος σκακιστικού τίτλου ή γενικά αν παίζεις σε επίπεδο αγωνιστικό και ανώτερο από το μέσο όρο της κοινότητας να κερδοσκοπήσεις σε βάρος θαμώνων-σκακιστών. Θα σε καταλάβουν αμέσως και θα καταστείς αποσυνάγωγος ακόμη κι αν προσποιηθείς τον ανίδεο στην αρχή για να εξαπατήσεις. Επίσης δεν παίζουν με ανήλικους εκτός αν αυτοί συνοδεύονται από γονείς ή κηδεμόνες!