“Σε ένα χωριό της Μάντσας που δεν θέλω να θυμάμαι το όνομά του…”

Ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες το 1615 εκδίδει τον δεύτερο τόμο του Δον Κιχώτη. Δέκα χρόνια μετά την έκδοση του πρώτου τόμου, ο Θερβάντες νιώθει την ανάγκη να μας διηγηθεί την τρίτη ιπποτική έξοδο του ιππότη, ο οποίος πάντα μαζί με τον Σάντσο Πάντσα, ιδίως σε αυτό το δεύτερο μέρος φιλοσοφούν, ανταλλάσουν πληθώρα παροιμιών και φιλοσοφικών συζητήσεων. Στο Κεφάλαιο ΧΙΙ του δεύτερου μέρους με τον υπότιτλο για την παράξενη περιπέτεια που ‘χε ο γενναίος Δον Κιχώτης με τον ανδρείο ιππότη των Κατόπτρων συζητούν ο Δον Κιχώτης με τον Σάντσο Πάντσα και φιλοσοφούν:

– Και λοιπόν, είπε ο δον Κιχώτης, το ίδιο συμβαίνει με το θεατρικό έργο που παρασταίνουμε όλοι μας σε τούτον τον κόσμο, όπου άλλος κάνει τον αυτοκράτορα, άλλος το φαντάρο, άλλος τον ποντίφηκα κι ένα σωρό άλλες φιγούρες τελείως διαφορετικές μεταξύ τους· κι όταν φτάσει το τέλος της παράστασης, μας βγάζει ο θάνατος τα ρούχα που μας κάναν να διαφέρουμε ο ένας από τον άλλον, και μας βάζει στον τάφο εντελώς όμοιους μεταξύ μας.

– Καλή η παρομοίωση, είπε ο Σάντσο, αν και όχι τόσο καινούργια, γιατί την έχω ακουστά κι απ’ άλλους· το ίδιο δε συμβαίνει και με τα πιόνια του σκακιού, που όσο παίζεται η παρτίδα, άλλο είναι βασιλιάς, άλλο βασίλισσα κι άλλο δεν ξέρω τι; Όταν όμως το παιχνίδι τελειώσει, τα μαζεύουν όλα μαζί, ανάκατα το ‘να με τ’ άλλο, και τα βάζουν μες στο σακούλι, όπως τους ανθρώπους στον τάφο.

– Κάθε μέρα που περνάει Σάντσο, είπε ο δον Κιχώτης, γίνεσαι όλο και σοφότερος…

(Μιγκέλ Ντε Θερβάντες, Δον Κιχώτης, σε μετάφραση Ηλία Ματθαίου, εκδόσεις Εξάντας, 1994)

Ο Θερβάντες χρησιμοποιεί τη μεταφορά των σκακιστικών κομματιών που μπαίνουν στο σακούλι, χωρίς καμία ιεραρχία σε σχέση με αυτή που είχαν στο παιχνίδι για να μιλήσει σχετικά με τη ζωή και το θάνατο, όπου στο θάνατο κατά το κοινώς λεγόμενο είναι όλοι ίσοι. Πρέπει στο σημείο αυτό να επισημανθεί ότι η παρομοίωση αυτή που, όπως λέει ο Σάντσο, την έχει ακούσει και από άλλους, δεν μπορεί να αναφέρεται παρά στον Ομάρ Καγιάμ και τα Ρουμπαγιάτ.

Το απόσπασμα περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Γιάννη Αντωνιάδη “Σκάκι και Λογοτεχνία”.

*** Στην υποσελίδα Στιγμές (καταχώρηση 2 Ιαν. 2018) κατέγραψα την καφκική πρόταση για τον Σάντσο Πάντσα. Ένας ελεύθερος άνθρωπος που γίνεται αυτός ο πρωταγωνιστής του μύθου που μας παραδίδεται, ενώ ο Δον Κιχώτης απλώς ένας ξορκισμένος δαίμονας, μια κατασκευή της φαντασίας του.