Συνεργασία του Χρήστου Νάτση

Η τελευταία χρονιά υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική, καθώς κατέστησε ορατά στην ευρεία δημόσια σφαίρα ζητήματα φύλου που έως τώρα απασχολούσαν κυρίως είτε τον στενό ακαδημαϊκό διάλογο είτε ορισμένες νησίδες μόνο της δημοσιότητας. Κινήματα όπως το #metoo, η τραγική υπόθεση της δολοφονίας του Ζακ Κωστόπουλου/ της Zackie Οh, και η τοποθέτηση στο προσκήνιο του όρου γυναικοκτονία καθιστούν πλέον σαφές ότι το φύλο ως κοινωνική κατηγορία αποτελεί όχι μόνο πολύτιμο εργαλείο θεωρητικής ανάλυσης αλλά και βαθύ τόπο άσκησης βιοπολιτικής.

Το ζήτημα του φύλου αφορά σε σημαντικό βαθμό και το σκάκι και επανέρχεται τακτικά στο προσκήνιο. Είτε το θέμα είναι “εξωτερικό”, όπως η διοργάνωση τουρνουά σε ισλαμικές χώρες που επιβάλλουν την μαντίλα, είτε “εσωτερικό”, όπως οι ιεραρχήσεις στα τουρνουά και η διαφορετική οργανωτική και χρηματική αντιμετώπιση αντρών και γυναικών, το φύλο αποτελεί συχνά πεδίου διαλόγου -πολλές φορές δε και έντονου.

Δεν σκοπεύω να θίξω εδώ σύνθετα και περίπλοκα ζητήματα που ταλανίζουν την σκακιστική κοινότητα. Θα περιοριστώ απλώς στη σύγκριση δύο αναπαραστάσεων της έμφυλης ταυτότητας σε σκακιστικά συμφραζόμενα, σύγκριση που νομίζω πως μπορεί να αποτελέσει πηγή γόνιμου προβληματισμού.

Το ερέθισμα για τη σύγκριση μου δόθηκε βλέποντας μια φωτογραφία από την τελετή έναρξης του εν εξελίξει σημαντικού τουρνουά Tata Steel Masters, που διεξάγεται στην Ολλανδία. Η φωτογραφία απεικονίζει τους 14 σούπερ γκραν μετρ που συμμετέχουν στο τουρνουά (όλοι άντρες), ανάμεσα στην τραγουδίστρια Carolien Borgers και τις χορεύτριες που την πλαισίωσαν κατά το σόου της στην τελετή έναρξης. Φορώντας τα κουστούμια τους οι άντρες και στολές της Tata Steel προσαρμοσμένες στην περίσταση (φούστα, κάλτσα κλπ) οι γυναίκες, με πόζα τύπου ποδοσφαιρικής ομάδας πριν την σέντρα, η φωτό είναι προβληματική. Οι διχοτομήσεις που αναπαριστά ανοίγουν ένα χάσμα στην έμφυλη αναπαράσταση που τοποθετεί τον άντρα από την πλευρά της δημιουργίας και τη γυναίκα από την πλευρά της τέρψης στη σχόλη. Οι γυναίκες βρίσκονται εκεί ως γλάστρες για να ομορφύνουν την εικόνα και να ευχαριστήσουν τους μεγάλους μετρ, λίγο πριν αυτοί ριχτούν στο όντως σοβαρό γεγονός: στη μάχη πάνω στη σκακιέρα.

Η φωτό δεν είναι άσχετη με την πρόσφατη τάση να αναπαριστώνται οι γκραν μετρ ως ποπ ινδάλματα, ως κουλ υπεραθλητές. Και πράγματι, η φωτό θα μπορούσε να παραπέμψει σε σπορ που η εικόνα του δυναμικού άντρα αθλητή σετάρεται μ’ αυτή μιας γυναίκας-αντικειμένου που τον συνοδεύει. Τι σκακιστής, τι ποδοσφαιριστής, τι πιλότος της Φόρμουλα 1! Στην προσπάθεια ανεύρεσης χορηγών και εμπορικής διάδοσης του παιχνιδιού είναι εύκολη η καταφυγή στα κλασικά στερεὀτυπα, που έχουν αλλού επιτυχία. Πέρα ωστόσο από τον Κάρλσεν (που είχε ποζάρει και πριν λίγο καιρό τόπλες, να μας επιδείξει τους μύες του) και τον Βασιέ-Λαγκράβ, ο οποίος ποζάρει μάλλον πιο αυτάρεσκα από όλους, είναι ενθαρρυντικό ότι στα πρόσωπα των περισσότερων διακρίνεται μια αμηχανία, με αποκορύφωμα ίσως την πολύ στέρεη, άκαμπτη πόζα του Κράμνικ, που μοιάζει να διερωτάται, “Τι στο διάτανο κάνω εγώ εδώ!”.

Μια παλαιότερη φωτό, στιγμιότυπο ενός βίντεο, νομίζω πως μπορεί να φωτίσει έναν εναλλακτικό αναπαραστατικό τρόπο της έμφυλης διαφοράς, που θα αναδεικνύει και την γυναικεία παρουσία στο παιχνίδι με ισότιμο, δυναμικό τρόπο. Πρόκειται για την διάσημη μεταστροφή που επιχείρησε η Jennifer Shahade στην γνωστή φωτό όπου ο Marcel Duchamp παίζει σκάκι με την γυμνή Eve Babitz. Η φωτό του Duchamp, εμβληματική στην διαχρονικότητά της, δεν παύει να αναπαριστά έμφυλες ιεραρχήσεις. Η γυμνή πληθωρική γυναίκα, δύναμη της φύσης, ο ισχνός αλλά ευφυής άντρας δημιουργός, δύναμη του πολιτισμού. Η Shahade αντιστρέφει τους ρόλους: τώρα ο γυμνός και ευάλωτος είναι ο άντρας. Η Shahade καταφέρνει να αναπαραστήσει μια γυναικεία μορφή σκακίστριας που δεν εκπίπτει στην στερεότυπη κατηγορία σέξυ, μια «κουρνικοριάδα» όπως η ίδια είχε χαρακτηρίσει την υπερσεξουαλικοποίηση της γυναίκας-αθλητή στο προβοκατόρικο βιβλίο της Chess Bitch, αλλά εκπέμπει έναν δυναμισμό στη βάση της ίδιας της σκακιστικής ιδιότητας. Αξιοποιώντας το πορνογραφικό εφέ του CFNM (Clothed Female Naked Male) η Shadade αναπαριστά την γυναίκα-σκακίστρια ως ένα ον με αυτοπεποίθηση που αντιμετωπίζει την σκακιέρα με αγωνιστική σοβαρότητα.

Οι δύο αυτές εικόνες, η παλιομοδίτικη της γυναίκας-συμπλήρωμα και η μοντέρνα της γυναίκας-παίκτριας, συγκροτούν τους δύο πόλους γύρω από τους οποίους θα κινηθεί, θαρρώ, η διακύβευση της γυναικείας παρουσίας στο σκάκι το επόμενο διάστημα. Θέλω να ελπίζω, τόσο για λόγους δικαιοσύνης όσο και για λόγους εξέλιξης του αθλήματος, ότι η δεύτερη θα υπερισχύσει.